امیرالمومنین در زمان پیامبر

دوران کودکی

علی (ع) در شش سالگی، وقتی مکه دچار قحطی شد، به خانه حضرت محمد (ص) برده شد؛ همانطور که جعفر، برادر علی، به خانه عباس بن عبدالمطلب برده شد. ابوطالب، پدر امام علی (ع)، در این هنگام از اداره هزینههای یک خانواده پرجمعیت ناتوان بود. امام علی (ع) در یکی از خطبههای خود، به رفتار مهربانانه پیامبر در این دوره اشاره کرده است.

اولین مسلمان

بر اساس اعتقاد شیعه و برخی از دانشمندان اهل سنت، امام علی (ع)، اولین مردی است که به پیامبر ایمان آورد. حتی طبق برخی از روایات شیعه، پیامبر اسلام، امام علی(ع) را اولین فرد مسلمان، اولین مؤمن و اولین شخصی که او را تصدیق نمود، توصیف کرده است.شیخ طوسی روایتی از امام رضا(ع) نقل کرده که امام علی (ع) را اولین ایمانآورنده به پیامبر اسلام معرفی میکند.علامه مجلسی ترتیب ایمانآورندگان را چنین میآورد: در ابتدا علی(ع) سپس خدیجه و بعد جعفر بن ابیطالب ایمان آوردند.[برخی محققان، اجماع شیعه را بر این دانستهاند که امام علی(ع) اولین مرد مسلمان بوده است. برخی مورخان اهل سنت همچون طبری،ذهبی و دیگران نقلهایی بر اولین مسلمان بودن امام علی(ع) آوردهاند.

سن حضرت علی (ع) در این زمان بنابر قول مشهور ده سال بوده است. عدهای هم سن حضرت را دوازده سال ذکر کردهاند و این با توجه به روایاتی است که سن او را در هنگام شهادت ۶۵ سال ذکر کردهاند.

علی در یوم الدار

پیامبر اسلام (ص) سه سال بهصورت مخفیانه در مکه به دعوت پرداخت و پس از این سه سال از طرف خداوند مأمور شد تا دعوت خویش را علنی سازد. به نقل منابع تاریخ اسلام و تفاسیر قرآن، با نزول آیه انذار در سال سوم بعثت، پیامبر(ص) به علی(ع) دستور داد غذایی فراهم کند و فرزندان عبدالمطلب را به میهمانی فرابخواند تا در این جلسه آنان را به اسلام دعوت کند. حدود ۴۰ نفر از جمله ابوطالب، حمزه و ابولهب به میهمانی آمدند. پیامبر(ص) پس از صرف غذا فرمود:

ای فرزندان عبدالمطلب! به خدا قسم در میان عرب، جوانی را سراغ ندارم که چیزی بهتر از آنچه من برای شما آوردهام، برای قومش آورده باشد. من خیر دنیا و آخرت را برای شما آوردهام. خدا به من فرمان داده است تا شما را به سوی او فراخوانم، اکنون کدامیک از شما مرا یاری میکند تا برادر من و (وصی و) جانشین من در میان شما باشد؟»

کسی پاسخ نداد. امام علی (ع) که از همه کوچکتر بود و سیزده یا چهارده سال داشت، گفت: «ای پیامبر خدا! من تو را یاری میکنم». پیامبر(ص) فرمود: «این برادر، وصی و جانشین من در میان شماست. سخن او را بشنوید و از او اطاعت کنید». البته به دلیل سن کم امام علی در آنروز، این کارِ پیامبر باعث تمسخر او در میان خویشاوندانش و طعنه به ابیطالب، پدر علی، شد که در آن مجلس حضور داشت.

علی در شعب ابیطالب

در سال ششم پیش از هجرت، مسلمانان توسط مشرکان در شعب ابیطالب، محاصره شدند. در این دوران ابوطالب برای حفظ جان پیامبر(ص) بارها علی(ع) را در جای خواب او، خواباند. مدتی پس از شکستهشدن محاصره ۳ سال پیش از هجرت، ایشان (در ۱۹ سالگی) پدرش ابوطالب را از دست داد. پس از درگذشت ابوطالب، شرایط مسلمانان دشوارتر شد و پیامبر(ص) به فکر هجرت به مدینه افتاد.

هجرت به مدینه

لیلة المبیت

پس از اینکه قریش مسلمانان را آزار و اذیت کردند، پیامبر(ص) به یاران خود فرمان هجرت به مدینه داد، یاران حضرت(ص) نیز در چند مرحله رهسپار مدینه شدن.

مشرکان مکه، پس از گردهمایی دارالندوه تصمیم گرفتند از هر قبیله جوانی شجاع مأمور شود تا رسول خدا(ص) را در خانهاش به قتل برسانند. جبرئیل بر پیامبر (ص) نازل و ماجرا را بیان کرد و به او دستور داد آن شب را در بستر خویش نخوابد و هجرت کند. پیامبر (ص) علی (ع) را در جریان توطئه دشمن قرار داد و به او فرمان داد تا در استراحتگاه وی بخوابد.مفسران، شأن نزول آیهوَمِنَ النَّاسِ مَن يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاء مَرْضَاتِ اللّهِ وَاللّهُ رَؤُوفٌ بِالْعِبَادِ (ترجمه: برخی از مردم برای کسب رضایت الهی، جان خویش را میدهند و خداوند نسبت به بندگانش مهربان است.)[ بقره–۲۰۷] را همین ماجرای لیلة المبیت و در شأن امام علی(ع) میدانند.پس از هجرت پيامبر، امام علی (ع) به دستور پیامبر قرضهای او را پرداخت کرده و به همراه فاطمه زهرا (س)، مادرش فاطمه بنت اسد و جمعی از مسلمانان مکه رهسپار مدینه شد.[آنان در نیمه ماه ربیع الاوّل، سه روز بعد از پیامبر اکرم (ص) به دهکده قبا ـ نزدیک مدینه ـ رسیده و به او پیوستند.پس از ورود کاروان پیامبر به مدینه و ساختن مسجد النبی، پیامبر اولین خطبهاش را در مسجد ایراد کرد و طی آن مهاجران و انصار را به برادری هم درآورد و خود، علی (ع) را به برادری برگزید.